Kattaxo‘jayeva Ifodaxon Eshonxo‘ja qizi
Kattaxo‘jayeva Ifodaxon Eshonxo‘ja qizi, 1939 yilda Toshkentda tug‘ilgan , kutubxonashunos olima, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi.
Ifodaxon o‘rta maktabni tugatib, Nizomiy nomidagi pedagogika oliygohining rus tili va adabiyoti fakultetida o‘qib yurgan kezlari edi. Uylariga mehmon bo‘lib kelgan amakisi taniqli olim - psixologiya darsligi muallifi Xo‘jaahmadxo‘ja Asqarxo‘jayev bilan turli mavzularda ruscha suhbatlashdi. Jiyanining javoblaridan chehrasi yorishdi. Barakalla, deb peshonasini silab ham qo‘ydi. Biroq ketar chog‘ida uni asta yoniga chaqirib dedi: “Ona qizim, rus tilini ancha yaxshi o‘zlashtiribsiz endi ona tilingizni ham chuqur o‘rganing. O‘z tilingiz jozibasi, nozik qochirmalari, jilolarini tushunib, o‘z o‘rnida ishlata olsangizgina rusiyzabon o‘quvchilaringiz nazarida mukammal mutaxassisga aylanasiz. Ular qalbida nafaqat o‘z tiliga balki o‘zbek tiliga nisbatan ham hurmat uyg‘ota olasiz. Ilojini qilsangiz o‘qishni o‘zbek tilida davom ettiring. Ana shunda onangiz Sharifaxon otin nazokat bilan o‘qigan g‘azallar yuragingizda alanga oladi” Bu taklifdan onasining ko‘zida porlagan shodlikni ko‘rgan Ifodaxon amakisi o‘gitiga amal qildi. O‘qishni institutda yangi ochilgan kutubxonachilik fakultetining o‘zbek bo‘limiga ko‘chirdi. Ifodaxon shunday to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatgan amakisidan hali hamon minnatdor. Chunki , shu yo‘l bilan u zamonasining mashhur olimlari Maqsud Shayxzoda, Bo‘riboy Ahmedov, Asil Rashidovlar suhbatidan bahramand bo‘ldi. Shogird sifatida ulardan juda ko‘p bilimlarni o‘rgandi. Ularning har bir ma’ruzasi Ifodaxon respublikamizda birinchilardan bo‘lib kutubxonashunoslik sohasini egalladi. U o‘z oldida odamlarning kitobxonligini bir ilm darajasiga ko‘tarishdek murakkab ammo sharafli vazifa turganini yuragidan his qilib, institutni tugatdi. Maktab kutubxonasida ana shu maqsad bilan ish boshlagan qizni ko‘p o‘tmay Fanlar Akademiyasining fundamental kutubxonasiga ishga taklif qilishdi.
U zarur adabiyotlarni qidirib kelgan yoshlarga bajonidil yordam berar, bo‘sh paytida o‘zi ham sohasiga doir kitoblarni sinchiklab o‘qirdi. Ifoda Eshonxo‘jayevna qadrdon fakultetiga o‘qituvchi bo‘lib qaytgach ham shogirdlari qalbida adabiyotga mehr uyg‘otishni, asosiy vazifa deb bildi.
1975 yil Toshkent davlat madaniyat instituti ochilganda esa juda quvondi. Yoshiga yetmagan qizalog‘i bo‘lishiga qaramasdan yangi institutga ishga keldi. Kutubxonachilik kafedrasi mudiri Osiyo Qosimova Ifodaxonning bilimi, g‘ayratini ko‘rib, uni ilmiy ish qilishga da’vat etdi. Katta oilaning kelini, uch farzandning onasi bo‘lgan Ifoda tunda shirin uyqudan kechish evaziga mukammal o‘quv qo‘llanmalari, dasturlarini yaratdi. Ilmiy kitoblar chop ettirdi.
Opaga bu tajribasi mustaqillikdan keyin ayniqsa asqotdi. Respublikamizda axborot qidiruv tizimini hozirgi kun talabiga javob beradigan, yangidan ishlangan, mukammallashtirilgan katta nashr tizimiga bosh - qosh bo‘lish I.Kattaxo‘jayeva zimmasiga yuklatildi. Bu O‘zbekiston Respublikasining kutubxona - bibliografik klassifikatsiyasi: ya’ni birinchi navbatda ommaviy kutubxonalar uchun jadvallar edi. Respublikadagi minglab kutubxonalar va uning rahbarlari ishini yengillashtirgan jadval axborot tizimining barcha sohalarida ko‘p keldi. 650 betli jadvalni yaratish uchun axborot klass tizimining yakunida Ifodaxon hammualiflar bilan 7 yil mehnat qildi. Bundan tashqari yana bolalar kutubxonalari va boshqa maxsus axborot tizimlarida qo‘llaniladigan klassifikatsiya tayyorlandi. “Agar biz olimlar mehnati qadrlanib, zarur shart - sharoitlarni yaratib berilmaganda bunday ulkan ishni amalga oshirish mumkin emas edi”, - dedi opa hayajon bilan. Endi ular oldida yana bir vazifa paydo bo‘ldi - Yangi ishlangan klassifikatsiya jadvallarini respublika miqyosida axborot tizimlarida joriy qilish uchun malakali kutubxonachilar kerak edi. Tuzuvchilar respublika bo‘yicha hozirgi kunda axborot kutubxona faoliyati uchun yangi kutubxona klassifikatsiyasi nashrdan chiqdi. Kutubxonachilar malakasini oshirish jadvallarni axborot tizimida joriy qilish maqsadida o‘quv kurslari tashkil qilish ishlarini olib borishdi.
Ifodaxon nihoyatda jamoatchi, faol muallima sifatida ustozlarining ham, talabalarning ham mehrini qozongan edi. U 25 yil institut murabbiylar uyushmasiga raislik qildi. Har bir talabani o‘z farzandiday bildi. Mehnatlari zoe ketmadi, u dotsent lavozimiga ega bo‘ldi. Respublikada xizmat ko‘rsatgan madaniyat xodimi sharafli unvoni berildi.
Ifodaxon opa shuncha jamoat ishlari, ilmiy izlanishlar yukini yelkasida dast ko‘tarib, biror marta og‘rinmagan. Aksincha har bir ishidan zavqlanib bajargan, huzurlangan. Unga bu fazilat 6 farzandni oq yuvib, oq tarab voyaga yetkazgan, har birini oliy ma’lumotli bo‘lishida o‘z mehri, daldasi bilan qanot bag‘ishlagan onajonidan meros.
O‘z vaqtining ziyoli otinoyisi bo‘lgan Sharifa aya farzandlari uchun tibbiyot texnikumini tugatib, shifokorlik ilmini ham egallagan ekanlar. “Rafiqasidagi oqillik kamtarlik, mehnatkashlik 50 yil davomida bir - birimizni tushunib, bir-birimizni qo‘llab yashab kelyapmiz”, - deydi opaning umr yo‘ldoshi, texnika fanlari nomzodi, paxtachilik sanoatimizning ko‘zga ko‘ringan mutaxassisi Rustamxon aka Kattaxo‘jayev. Men, - deydi u kishi qizlari Gulshanaxon va Saidaxonlarga, - sizlarni ham xuddi onangizga o‘xshashingizni istayman.
Aytish mumkinki, bu oila farzandlari ota - onalari ishonchini oqlayapti. O‘g‘illari Ravshanxon iqtisodchi, 2 o‘g‘ilning otasi. O‘g‘illari ham Moskvadagi institutlarda tahsil olishyapti. Gulshanoxon qizim psixologik 2 farzandning onasi. Farzandlari ham tez - tez bobo - buvilari huzuriga kelib, ularning duolarinri olishdi. Saidaxon ikkita institutni bitirib, hozirda imtiyozli iqtisodchi bo‘lib ishlamoqda.
Qo‘sha qarib, keksalik gashtini surayotgan Rustamxon aka va Ifoda opalar bosib o‘tgan ibratli umr yo‘li, nabiralar uchun bir hayot maktabi bo‘lishi shubhasiz. Ifoda Kattaxo‘jayeva ana shularni o‘ylab, o‘z hayotidan, faoliyatidan ko‘ngli to‘lib, ilohim nabiralarimiz kamolini ko‘rish ham nasib etsin, ular biz bilan faxrlanishadi, biz ham ular bilan g‘ururlanib yuraylik, deb Ollohga iltijo qiladi.
